بافت تاریخی و هویت اجتماعی

چکیده

اردلان لاله زاده مسئول حرایم میراث فرهنگی استان گیلان

بافت‌های تاریخی صرفاً مجموعه‌ای از تک بناهای تاریخی نیستند؛ آن‌ها عناصر مختلف با سازوکارهای زندهٔ حافظهٔ جمعی، انسجام اجتماعی و هویت شهری‌اند که بافت‌های تاریخی را تشکیل می دهند. با این‌حال امروزه، به‌واسطهٔ سیاست‌های نادرست و سودجویانه برخی شهرداری‌ها و مالکان و سوداگران ساختمانی کمر به نابودی بافت‌های تاریخی بسته اند، این بافت‌ها با سرعتی نگران‌کننده تخریب می‌شوند. پیامد چنین روندی گسست اجتماعی، فرسایش حس تعلق، فراموشی جمعی و بی‌احترامی به خاطرهٔ عمومی شهر است. این مقاله ضمن تبیین نسبت بافت تاریخی و روابط اجتماعی، وضعیت کنونی را نقد و مجموعه‌ای از راهبردها—از تقویت قوانین بازدارنده تا بسته‌های تشویقی در محدودهٔ بافت تاریخی—پیشنهاد می‌کند.

مقدمه:
چرا بافت تاریخی مهم است؟
هر شهر برای معرفی خود به جهان به «شناسنامه» نیاز دارد. بافت تاریخی این نقش را ایفا می‌کند؛ یعنی سندی زنده از شیوهٔ زیست، فناوری‌های بومی، الگوهای اقتصادی و جهان‌بینی مردمان و مبادلات فرهنگی در بستر زمان. حذف یا تضعیف این سند، همان حذف لایه‌های معنا از شهر است.

. بافت تاریخی به‌عنوان شناسنامهٔ شهر
بیانگر هویت: مصالح بوم آورد ، تناسبات شهری، تزئینات وابسطه به معماری و نظام فضایی عناصر تشکیل دهنده محلات و روایتگر هویت فرهنگی و تاریخی و اقلیمی شهر می باشد

معیار تمایز: آنچه یک شهر را از دیگری متمایز می‌کند، نه صرفاً ارتفاع و تراکم و آپارتمان است، بلکه حافظهٔ نهفته در فضاهای تاریخی است.

سرمایهٔ اجتماعی و فرهنگی: بافت تاریخی ظرف تولید اعتماد. اتحاد و کنش جمعی در آیین‌های مشترک است.

. چگونه بافت تاریخی روابط اجتماعی را تقویت می‌کند؟

مقیاس انسانی و محله‌محوری: شبکهٔ ظریف گذرها و میدانچه‌ها و فضاهای مکس با عملکرد بسیار خوب و مواجههٔ چهره‌به‌چهره و مراقبت متقابل را می‌سازد. که هنوز این عملکرد در خیلی از عناصر بافت‌های تاریخی بعد از گذشت سالیان کاملا مشهود است.

.تنوع کارکردی نزدیک: هم‌جواری خانه، بازارچه، عبادتگاه و کارگاه، ریتمی از تعاملات روزمره می‌آفریند.

فضاهای میانجی: ایوان، حیاط، ساباط و گذرهای نیمه‌عمومی و عناصر مشابه مکان‌های اعتمادسازی هستند.

. بحران امروز: تخریب سریع به‌دست برخی شهرداری‌ها و بخشی از مردم و سوداگران ساختمانی و عدم برنامه ریزی پایدار شهری در صیانت از بافت‌های تاریخی

سیاست‌گذاری‌های سودجویانه: صدور مجوزهای مغایر ضوابط میراث فرهنگی و اغماض در برابر تراکم‌فروشی،تخریب گذرها ایجاد معابر جدید به بهانه توسعه و بکارگیری آیین نامه های منسوخ و غیر مرتبط با معماری و شهرسازی سنتی به تخریب شناسنامهٔ شهر چراغ سبز می‌دهد.

.ترجیح کوتاه‌مدت برخی مالکان: تبدیل خانه‌های تاریخی به سازه‌های بی‌هویت به‌نام «نوسازی»؛ اغلب بدون ارزیابی میراثی و اثرات اجتماعی.

.فقدان سواد میراثی: ناآگاهی عمومی نسبت به ارزش‌های ملموس و ناملموس بافت، فرایند تخریب را تسریع می‌کند.که امروز آگاهی اجتماعی بسیار زیاد شده که سودجویان و سوداگران ساختمانی را در مقابل خود قرار داده اند
.شهرسازی جدید، فرسایش پیوندها و پناه آوردن به بافت تاریخی را به همراه دارد.

الگوهای رایج شهرسازیِ متراکم و آپارتمان محور، روابط سازنده، دلسوزانه و حمایت‌محور را فرسوده کرده‌اند؛ فضاهای جمعیِ معنادار کم شده و تماس‌های انسانی به تعاملات سرد و کارکردی تقلیل یافته است. در واکنش، شهروندان بافت‌های تاریخی را پناهگاهی برای رهایی از تراکم و فشار شهرسازی جدید می‌یابند؛ جایی برای بازکشف آرامش، اصالت و همدلی می شناسند.

. پیامدهای تخریب یا مداخلهٔ نامتوازن

گسست اجتماعی: از میان رفتن شبکه‌های اعتماد و همسایگی و ارتباطات سازنده عمومی در اجتماع و توجه دلسوزانه شهروندی نسبت به یکدیگر

از دست رفتن حس تعلق: تضعیف پیوند عاطفی شهروندان با فضا ها و مکان با اهمیت بالا بافت های تاریخی

فراموشی جمعی: محو روایت‌های مشترک نسل‌ها و اختلال در انتقال معنا و هویت و فرهنگ بین‌نسلی

بی‌احترامی به خاطرهٔ عمومی شهر: نادیده‌گرفتن مکان‌هایی که خاطرهٔ مشترک در آن‌ها شکل گرفته، تحقیر سرمایهٔ عاطفی جامعه است.

کاهش جذابیت و تاب‌آوری شهری: افت ظرفیت گردشگری، اقتصاد محلی و توان سازگاری شهر با بحران‌ها.

. راهبردها و راهکارهای حفاظت و احیا

. ثبت و مستندسازی دقیق

مستند سازی ،آسیب شناسی و بررسی تمام عناصر و اجزا تشکیل دهنده بافت تاریخی. شناسنامه‌دار کردن بناها و فضاها، ثبت ارزش‌های ملموس و ناملموس (آیین‌ها، مهارت‌ها، روایت‌ها).

. احیای کارکردی (Adaptive Reuse)

بازگرداندن جریان زندگی با کاربری‌های سازگار (فرهنگی، خلاق، اقامتی کوچک‌مقیاس، صنایع‌دستی) به‌جای «موزه‌ای کردن» بافت.

. مشارکت معنادار ساکنان

شوراهای محلهٔ محوری، کارگاه‌های عمومی مرمت با هدف آموزش، بهره‌گیری از دانش بومی در طراحی و مرمت ، تشکیل مجامع مردمی و دانشگاهی مرتبط. و برگزاری همایش ها و تورهای گردشگری بافت های تاریخی و …

. تقویت قوانین و ضوابط بازدارنده

اجرای سخت‌گیرانهٔ ضوابط و مقررات مرتبط؛ تعیین جرایم بازدارنده و ایجاد ابزارهای توقف فوری تخلف.

. ایجاد بسته‌های تشویقی در محدودهٔ بافت تاریخی

معافیت یا تخفیف مالیاتی، تسهیلات کم‌بهرهٔ مرمت، یارانهٔ در تهیه مصالح سنتی و مشوق‌های تراکمی مشروط و امتیازات کاربریِ سازگار.

. احترام یکپارچه به بافت های تاریخی

هماهنگی نهادینه تمام دستگاهای مدیریت شهری (شهرداری، میراث، شورای عالی شهرسازی و مسکن و شهرسازی)، تهیه سند راهبردی مشترک برای احیا و نجات بافت‌های تاریخی

. آگاهی‌بخشی و دانش میراثی

برنامه‌های آموزشی در مدارس و رسانه‌ها، رویدادهای فرهنگی محله‌محور، نشان‌گذاری و روایتگری شهری. و استفاده از رسانه ها جهت معرفی بافت‌ها و ابنیه و آثار تاریخی

. پایش و ارزیابی مستمر

شاخص‌های سالانهٔ سلامت بافت (نرخ تخریب، مرمت، مشارکت ساکنان، اشتغال محلی)، گزارش عمومی و شفافیت داده‌ها.

. نقشهٔ راه اجرایی کوتاه

جمع‌بندی

بافت‌های تاریخی شناسنامهٔ شهر و بستر زایش روابط اجتماعی پایدارند. تخریب شتاب‌زدهٔ آن‌ها چه با مجوزهای ناصحیح و چه با انتخاب‌های کوتاه‌مدت به گسست اجتماعی، فراموشی جمعی و بی‌احترامی به خاطرهٔ عمومی شهر می‌انجامد. راه برون‌رفت، ترکیبی از قانونِ بازدارندهٔ مؤثر و مشوق‌های هوشمند است که با احیای کارکردی و مشارکت ساکنان همراه شود. حفاظت از بافت تاریخی انتخابی تزئینی نیست؛ ضرورتی برای صیانت از هویت، ارتقای کیفیت زندگی و تقویت تاب‌آوری شهر است.